Amfibieën en reptielen

Amfibieën en reptielen vormen de herpetofauna. In Nederland komen 16 soorten amfibieën en 7 soorten reptielen voor. Alle amfibieën en reptielen zijn wettelijk beschermd, maar de beschermingsstatus verschilt tussen de soorten onderling. Amfibieën en reptielen zijn veelal kritische soorten en vormen goede indicatoren voor de kwaliteit van het leefmilieu.

Amfibieën

BoomkikkerBiotopen van amfibieën bestaan vaak uit drie deelgebieden. Allereerst is er het voortplantingsgebied waarin wordt gepaard, de eieren worden afgezet en de larven kunnen opgroeien. Daarnaast zijn er het zomer- en winterbiotoop. In het zomerbiotoop groeien de juveniele dieren na de metamorfose op, zoeken er hun voedsel en vinden er schuilgelegenheid.

Voor volwassen amfibieën geldt dat het zomerbiotoop zowel op het land als in het water kan liggen, soms ver van het voortplantingsbiotoop verwijderd. Zo houdt bijvoorbeeld de Groene kikker zich in de zomerperiode vooral in het water op, terwijl de Gewone pad een terrestrisch bestaan heeft nadat de metamorfose is voltooid. In het winterbiotoop houden de dieren hun winterslaap, maar enkele soorten kunnen ook ’s winters zo nu en dan actief zijn. Het winterbiotoop is vaak land, maar kan, vooral voor enkele kikkersoorten, ook water zijn. De eisen die amfibieën aan alle drie de typen biotopen stellen verschillen van soort tot soort. Eisen die aan het voortplantingsbiotoop worden gesteld zijn gerelateerd aan beschaduwing en diepte van het water en het voorkomen van vis en vegetatie.

Reptielen

ZandhagedisReptielen zijn koudbloedige dieren en moeten zich, door middel van zonnewarmte opwarmen om actief te kunnen zijn. Niet voor niets leven de meeste Nederlandse reptielensoorten op plaatsen die snel opwarmen, zoals open plekjes op de heide. Om te voorkomen dat reptielen te warm worden is in hun leefgebied wel beschutting aanwezig. Een gevarieerd, structuurrijk landschap is voor reptielen dus belangrijk.

In tegenstelling tot de amfibieën zijn reptielen voor hun leefwijze en voortplanting meestal niet strikt afhankelijk van waterrijke milieus. Sommige soorten, zoals de Zandhagedis leven vrijwel uitsluitend onder zeer droge omstandigheden. De Levendbarende hagedis zoekt juist de iets vochtiger delen van de heide op, maar zal niet snel in een zeer nat biotoop opduiken. De Ringslang is de enige inheemse reptielensoort die wel sterk aan water is gebonden. Deze soort voedt zich voornamelijk met amfibieën en soms kleine visjes, welke in het water worden gevangen.

Monstername

VuursalamanderDe beste periode voor het inventariseren van amfibieën ligt in de voortplantings-periode. Voor de meeste soorten is dit het voorjaar. Kikkers en padden zijn dan te vinden door af te gaan op het geluid dat ze maken. Voor de inventarisatie van salamanders en larven van amfibieën kan het beste gebruik worden gemaakt van een schepnet. In veel gevallen loont het ook om stenen en stammen om te keren. Vooral salamanders en padden worden vaak op deze manier aangetroffen.

Recent is de amfibieënschimmel Batrachochytrium dendrobatidis bij amfibieën in Nederland aangetroffen. Deze schimmel kan de infectieziekte chytridiomycose veroorzaken, welke desastreuze gevolgen heeft gehad op diverse soorten tropische amfibieën. De effecten van de ziekte op onze amfibieënsoorten zijn nog niet bekend, maar het verdient aanbeveling om voorzorgsmaatregelen in acht te nemen wanneer met amfibieën wordt gewerkt, om verdere verspreiding van Batrachochytrium dendrobatidis zoveel mogelijk te voorkomen. Meer informatie hierover is te vinden op de website van stichting RAVON.

Reptielen zijn vaak lastiger te inventariseren. De dieren zijn schuw en houden zich vaak goed verscholen op. Vooral het voorjaar is een goede tijd om reptielen te zien. Vanaf half maart komen de dieren uit hun winterverblijf en liggen dan vaak lange tijd te zonnen. Een andere methode die vooral voor de Ringslang wordt gebruikt is het zoeken naar lege eischalen in geschikte broedhopen. Dit geeft meteen een indicatie voor de aanwezigheid van een populatie.

Toepassing en wetgeving

Alle Nederlandse reptielen en amfibieën zijn beschermd onder de Flora- en faunawet. Een aantal amfibieën is lichtbeschermd, maar het grootste gedeelte van de soorten is strengbeschermd. Bij toetsingen van de Flora- en faunawet worden dergelijke soorten zo nu en dan aangetroffen in een gebied waar bijvoorbeeld een ruimtelijke ingreep is gepland. Voor deze strengbeschermde soorten dient dan een ontheffing te worden aangevraagd.

Veel soorten amfibieën zijn goede indicatoren voor de waterkwaliteit in een gebied. Aan waarnemingen van deze soortgroep kan dus het nodige worden afgelezen over de kwaliteit van het milieu. Waterschappen maken hiervan vaak gebruik, door amfibieën mee te nemen bij de monitoring van de waterkwaliteit in hun gebieden.

Voor reptielen geldt min of meer hetzelfde. Ze zijn geen indicator voor waterkwaliteit, maar meer voor het algemene karakter van een gebied. Reptielen zijn minder wijd verspreid dan amfibieën. Kom je amfibieën op veel plaatsen tegen, voor reptielen ben je al snel genoodzaakt een natuurgebied te bezoeken.

Wat kan Koeman en Bijkerk voor u doen?

De medewerkers van Koeman en Bijkerk bv voeren regelmatig inventarisaties van amfibieën en reptielen uit in opdracht van bijvoorbeeld waterschappen ten behoeve van waterkwaliteitsbepaling. Ook wordt het voorkomen van amfibieën en reptielen altijd bekeken tijdens toetsingen van de Flora- en faunawet (quickscans) die wij voor u kunnen uitvoeren. Mocht tijdens een dergelijke toetsing een strengbeschermde soort worden aangetroffen, dan kunnen wij u tevens begeleiden bij het vervolg-traject.

Projecten

Publicaties